LAKONTANTMAN AK LAPERÈZ NAN BOUYON LENGUISTIK REMONTAN

Ak: Yvon Lamour

  

Premye Pati

[Atik sa-a pibliye nan Pawòl Kreyòl #3 ki se Revi Literè Sosyete Koukouy]

 “Sèl lang ki simante tout Ayisyen ansanm, se lang kreyòl. Kreyòl ak franse, se lang ofisyèl Repiblik Ayiti.” Se pawòl sa a nou jwenn nan Atik 5 Konstitisyon 1987 la. Manman Lwa peyi a rekonèt kijan lang kreyòl la soude nou-menm Ayisyen.

Atik 213 Manman Lwa peyi a deklare, “Yo mete yon Akademi Ayisyen pou li fikse lang kreyòl la e pou li fè li kapab devlope anfòm, an òd epi selon prensip

“lasyans.” Se vre, Atik 213 Konstitisyon Ayisyen 1987 la mande klè kou dlo kòk pou nou mete yon Akademi Ayisyen pou vansman lang lan. 

Nan Atik 213-1, Manman Lwa peyi a deklare tou, ‘Yo kapab mete lòt akademi toujou;” kidonk, depi nasyon an bezwen akademi, nou gen dwa tabli yo jan nou pito.

Konstitisyon 1987 la kontinye pou li di nan Atik 214 li-menm, “Pote non: manm akademi, se yon dekorasyon;” dizondi se pou lonè ak laglwa. Sou menm ti tèk la, Atik 214-1 roule konsa, “Lalwa deside kouman pou akademi yo òganize ak kouman pou yo mache.” Fwa sa a, se Atik 213 la menm ki pral gid nou nan ti rale n’ap fè la a. 

Lontan anvan ane Konstitisyon 1987 la te pral parèt tèt li, lengwis ak kreyolis toupatou te konn ap mande pou tout Ajyisyen chache pran kreyòl la, lang manman ak papa yo, oserye; lèfini, pou yo ta mete enstitisyon tout kalite ki soti nan leta ak nan sosyete-sivil k’ap bay lang lan jarèt. Konstitisyon 1983 a te bay kreyòl ayisyen batistè kòm lang. Nan moman sa a, n’ap fè rimay Pastè Ormonde McConnell ak Edikatè Frank Laubach, 2 meriken ki te bay kreyòl anpil gwo bout tonton bourad nan ane 1940-1950 yo, avèk premye òtograf (sistèm ekriti) yo te tabli a. Filològ Charles-Fernand Pressoir ak Lelio Faublas merite gwo plas nan fèy memwa nou tou, poutèt yo te kreye yon dezyèm sistèm òtograf yo te kwè ki te pi natif-natal pase sa McConnell ak Laubach te gentan tabli anvan an. 

Konsa, soti sou tout mouvman ki te fèt nan lepase sa yo vin tonbe sou Dekrè-Lwa 1979-80 sou sistèm òtograf IPN nan, nou mèt di demach pran kreyòl la oserye a te tanmen, san nou pa bliye anpil gwo jefò pou antre kreryòl lekòl, Minis Edikasyon Jozèf Bèna te pran nan epòk sa a. Se te yon michan vansman pou kreyòl la. Kòm enstitisyon, se te Enstiti Pedagojik Nasyonal /Institut Pédagogique National (IPN) ki te pote labanyè pou devlope materyèl epi pouse lang kreyòl la vanse devan. 

Rive la, te vin genyen twa sistèm pou ekri kreyòl ayisyen ki te nan sikilasyon: òtograf McConnell-Laubach, òtograf Pressoir-Faublas, epi òtograf-IPN. Pami yo se òtograf-IPN nan sèl lalwa te mande pou moùn k’ap ekri sèvi. Atousa, anpil kreyolofòn pa te vle suiv regleman yo. Men pou di vre, jouk jounen jodi a, nou kontre moùn ki vle kenbe tandans pa suiv regleman ak lalwa sou sistèm ekriti ofisyèl la. Gen moùn se eskiz syantifik, gen lòt se enkredil yo enkredil, gen lòt toujou se eseye yo poko eseye aprann li ak ekri kreyòl ditou. Sanble Akademi kreyòl ayisyen an pral vin louvri je moùn sa yo, pou montre yo nesesite pou tout moùn respekte règ ki tabli pou kouche lang manman ak papa yo sou papye.

Mwa oktòb 2011 nou ye la a, nou mèt di karebare kolòk sou Akademi kreyòl ayisyen ki sòt fèt la se yon lòt gwo bout jefò tou pou fè lang kreyòl nou an pwogrese. 

Apa nan atik 213 la ki mete kreyòl la kanpe kin nan katdidantite peyi a, Konstitisyon 1987 la rekonèt lang lan kòm siman k’ap simante tout Ayisyen, yonn ak lòt. Konstitisyon 1987 la deklare karebare kreyòl ak franse se 2 lang ofisyèl Ayiti. Yon bò nou pral layite koze a tout longè sou kreyòl la;  yon lòt bò,  nan lespri nou sitou pou jodi a, nou pa pe bliye nesesite edikasyon bileng prezans 2 lang ofisyèl konstitisyon an vin swente nan tablati politik lengwistik nasyon an.

Nan sans sa a, Konstitisyon 1987 la trase vèvè misyon ak bivize Akademi kreyòl ayisyen an. Konstitisyon 1987 la pi klè toujou sou kozman siyifikasyon tit manm nan akademi yo. Egal, mwen sispèk pòsyon nan atik la ki pale de kozman “prensip lasyans” lan sanble ban nou yon ti lòsye sou ki kalib nèg ak nègès ki pou vin manm Akademi sa a. 

Atout se jouk nan lane 1982 mwen te pral patisipe nan Haitian Creole Institute, nan Inivèsite Indiana, Eta Indiana, peyi Etazini, kote Dr. Albert Valdman(Bòs Albè) te pral byen degoche mwen nan lengwistik kreyòl ayisyen, anvan sa mwen te gentan asiste yon latriye konferans sou tout sijè an kreyòl avèk The Haitian Fathers nan Nouyòk, epi sou kreyòl avèk Pwofesè Iv Dejan, ki te fin kanzo mwen nètale nan fè mwen rekonèt enpòtans devlòpman lang manman ak papa mwen. Antansa, fòmasyon pwofesyonèl mwen nan literati angle ak ansèyman angle kòm dezyèm lang vin montre mwen kijan pou mwen etidye, konpare, konprann epi anseye kreyòl, angle ak franse nan bon ti mamit. Digdal atelye ak kou kreyòl mwen konn òganize nan Boston depi ane 1983 yo, materyèl mwen rive devlope yo, mete sou seminè fòmasyon pou mèt ak madmwazèl lekòl mwen ap fè toupatou Ayiti depi 1997 yo vin konvenk mwen kijan devlòpman lang lan rete enpòtan pi rèd. Rankont mwen ak mesye Sosyete Koukouy Kanada yo pral laji aktivite mwen nèt kòm kreyolis. Menm jan ak pifò Ayisyen jenerasyon mwen ki te gen chans rive nan gwo klas lekòl anvan yo te kite lakay Ayiti, mwen pa te konnen “a” nan fèy patat òtograf oswa lengwistik kreyòl. Se sèl nan lang franse mwen te aprann epi konnen tout konesans nan liv.

Antan mwen ap mande lapèmisyon, nan tout rès ti rale mwen ap fè la a , pou mwenrele Akademi kreyòl ayisyen an AA, kite mwen repete ankò ki gwo wòl Atik 213 Konstitisyon 1987 la mande pou AA jwe yo: fikse kreyòl, fè kreyòl kapab devlope anfòm, fè kreyòl mache ann òd, epi fè kreyòl suiv prensip lasyans.

Lakontantman ak Lapèrèz

Menm kote mwen te tande kozman kolòk sou AA a, lakontantman ak lapèrèz te anpare mwenlapoula. Lakontantman poutèt kolòk la ap fèt, epi poutèt mwen konnen degre konviksyon kèk moùn ki pral patisipe ladan li. Mwen kontan poutèt ekzistans AA pral lakòz kakas ak nannan lengwistik kreyòl ayisyen resevwa tretman natif natal, ki pral bòde lang lan selon kòporans, konpòtman, ak abitid ki rele li chèmèt chèmètrès. Tout moso zo, tras, wonf, mwèl latriye lang zansèt yote konn pale nan Lafrik pral pase anba mikwoskòp ak paswa AA.

Mwen anba lapèrèz pou enstitisyon AA sa a pa ta tounen yon ti Lafrans, tèlman manm li yo ta vle imite Akademi Fransèz. Mwen pè pou nèg ak nègès ayisyen pa ta vle pou se “40 imòtèl”, kidonk 40 manm ki la pou toutan gen tan, ki ta dwe mennen enstitisyon an, tankou sa sanble li ye nan Akademi Fransèz. Dènye lapèrèz sa a te disparèt nèt, lè mwenvin konnen kijan Atik 214 Manman Lwa peyi a klè sou kozman tit manm yo anndan AA.

Lapèrèz anvayi mwen poutèt AA kòm enstitisyon ka vin bay Ayisyen yon teren anplis pou pil dilatwa ak dekalyon lòt okazyon pou yo ka kwape lòd, regleman, oswa disiplin. Lapèrèz nwaye mwen nèt poutèt mwen te vle ale nan kolòk la, men mwen pa te ka ale. Ositou, poutèt tout sa mwen pral rakonte la yo, mwen santi se nan kolòk la li-menm menm mwen ta vle al rakonte yo. 

AA nan Mitan Sosyete Ayisyen an

Yon akademi bezwen ekspè, ekspè bezwen fè rechèch, rechèch mande resous, resous mande ekipman, lèfini ekipman mande lajan. Desizyon ki pran jodi yo dwe vin tabli règ, prensip ak machasuiv pou sa ki ap vini demen ka suiv. Lè AA fin trase yon tras, sila yo ki ap vini ta dwe ale bay tras sa a plizyè vizit anvan pou yo ta depatcha li.

Pou valè move kreyòl ki ap soti toulejou anba bouch, sou papye, nan radyo ak entènèt, AA pral blije kreye mwayen pou ede moùn pale, tande, li, epi ekri kreyòl. AA pral bezwen mete sou pye yon sit entènèt ak lòt mwayen manbre pou ede kreyolofòn sèvi ak lang lan nan bon ti mamit. Tout kreyolofòn, lengwis ak kreyolis pral gen adrès AA nan fèy memwa yo, nan kalpen yo, oswa nan selilè yo, pa pou bay nuizans non, men pou ede AA nan travay ak responsablite li.

Règ pou pale, li, lèfini ekri lang lan pral kouche sou papye. AA pral enspire Ayisyen suiv regleman ki fè lang lan rete granmoùn tèt li. Èske lang ayisyen pale a pral rele Kreyòl oswa Ayisyen? 

Nouvo non lang lan pral jwenn nan ta dwe rete konfòm ak istwa, kilti, epi eksperyans nou kòm pèp. Mwen pè pou nou pa ta chanje non lang lan sèlman poutèt kèk pami nou oswa zòt ap denigre non an, paske pi devan nou ka vin kontre avèk menm denigreman yo pou nenpòt lòt non nou ta bay lang lan, espesyalman si non sa a se ta “ayisyen”. Li ta sanble pwoblèm zòt genyen avèk nou an pi pwofon pase kijan nou rele lang nou, kilti nou, peyi nou, oswa pwòp tèt nou. Nou dwe laji rèldo nou pou nou pran responsablite nou, chak fwa nou rele zafè nou jan nou vle. Pou jan 2 mo sa yo “ Ayiti ak ayisyen” pran pataswèl anba bouch, koutplim, kamera, fim ak movezak zòt, mwen pa panse nou ta dwe sispann rele peyi nou “Ayiti” oswa tèt nou “Ayisyen” pou sa. Paske zòt konn fose lasyans, nou blije bòde menm koze lasyans ak pensèt je-klere nou anba bra nou. Nou pa ta dwe sispann rele peyi nou “Ayiti”, oswa rele kreyòl ayisyen “kreyòl,” poutèt zòt ta konsidere mo Ayiti a modi, oswa mo kreyòl la pa ta lengwistikman djanm ase pou nou rele lang nou konsa. Èske poutèt filozòf Syèk Limyè tankou Igo, Monteskye, Rouso ak Vòltè pa te konsidere zansèt nou kòm moùn, epi pou nou di nou pa pe rele tèt nou “moùn” paske gwo save ak kolon esklavajis te deside nou pa ranpli definisyon moùn? Si nou ta sispann rele tèt nou moùn pou rezon dwòl sa a, Antenò Fimen (1885) ta pe tounen vin danse nan tèt manm AA yo pou redirije bonnanj yo.

Menm kote mwen ap soutni pozisyon rèd mwen ap soutni la a, si AA pran desizyon rele kreyòl ayisyen “Ayisyen,” oswa nenpòt ki lòt non, mwen se premye moùn ki pral suiv desizyon an. Mwen pa kwè gen anyen ki sakre nan yon non, sitou nan yon peyi kote non chak grenn sitwayen se senbòl veksasyon yon eritaj kolonyal malouk. Agiman an se bezwen nou bezwen laji sèvo ak do nou tankou laye pou nou rive bay tout zafè nou non nou pito, san se pa zòt ki ap ban nou chenn, oswa san se pa nou-menm ankò ki ap teke pwòp kòd sansib pa nou. Nou dwe rete otantik ak tèt nou, devan pwòp tèt nou kòm grenn endividi, devan nasyon nou an, epitou devan lemond antye. Nan makònen jefò ak travay, AA pral ede nou mete pwòp tèt nou ak tout lòt moùn nan wòl yo sou tout sa ki konsène lang lan.

Ki pi rèd, se pa pi bon do mo “ayisyen” an li-menm genyen pase sa devan zòt ak nou-menm Ayisyen. Si mwen ta vle tounen ti landeng, mwen ta ka pran yon ekzanp nou konn tande nan milye Ayisyen andedan tankou deyò, yon ekzanp dwòl sou yon definisyon dwòl zòt abitye bay sou kisa Ayisyen ye. Koze dwòlman dwòl sa a pati konsa,”Ayisyen vle di, haïr les siens”; egal, mo ayisyen an vle di, yonn rayi lòt. Sa zòt genyen avèk nou an se anba bafon orijin nou kòm moùn, kòm sosyete, kòm nasyon n’ap jwenn li. Èske definisyon dwòl sa a ta dwe efreye mwen jouk pou mwen ta demake ayisyènte mwen, sa mwen ye kòm Ayisyen? Se pa ni definisyon dwòl konsa, ni lòt koze dwòl konsa ki ap rive fè mwenchanje non mwen. Se twòp atò!  Dayè menm, prèske pifò nan nou, si se pa nou tout, pa menm gen non ak siyati bon zansèt nou. Zansèt yo se Lenglesou, Zili, Maferima, Baka ki te non yo, menm jan non Ayiti vle di tè ki gen anpil mòn, non Desalin te chwazi poutèt Ayiti ak Ayisyen te vin vle di peyi ak non sitwayen yon peyi nèf pou byennèt tout pitit peyi a. Pandan nou ta vle chanje non lang kreyòl la, pa bliye pou nou al chache bon non orijinal, otantik zansèt yo te debake avèk yo a, lè yo te rive nan sistèm toupizi esklavaj la. Menm yon nonm tankou Aleksann Petyon, afranchi dizuikara devan listwa, sanble se nan dappiyanp msye te rive rache siyiti papa li. Papa msye pa te janm ba li batistè, menm jan sa te ye pou bonkou afranchi parèy msye yo. Pou simen plis limyè sou konpòtman tout mo kreyolofòn sèvi pou yo bay chak bagay non, AA pral bezwen fè anpil seminè sou pati diskou ki rele “non” an, sou leksik lang lan.

Si se ekzanp Paolo Freire nou pral suiv, lè nou ap chanje non lang lan, se bèl bagay nou pral fè, paske defen an te toujou fè nou sonje pou nou pran responsablite rele zafè nou jan nou vle, ba yo non nou pi pito, paske, vle ou pa vle, eksperyans nou ap fè yo se reyalite pa nou yo ye, nou ap toujou ka ba yo non ki apwopriye.

Se pou AA voye je sou tout rechèch ki deja fèt, ki ap fèt, epi ki pral fèt selon valè yo, selon merit yo, san patipri, san prejije. Lè nou rive pase plis tan sou travay Serge Fuertes yo, si nou ta chwazi rele lang kreyòl ayisyen, Ayisyen olyede Kreyòl, anpil nan nou pral vin pi alèz avèk non natif-natal tankou Mastèbrenn (pale moùn nan Lwès), Kannistè (pale moùn Nòdwès), Mpe (pale moùn Grandans, Nip, Sid, ak Sidès), Kinay (pale moùn nan Nò), Gwayamennto (pale moùn Plato Santral ak Nòdès) pou idantifye 5 gran dyalèk Ayisyen pale nan 5 gran rejyon andedan peyi a. Seri non natif-natal konsa pa ta fè nou pè, okontrè se pouse yo ta pouse nou al chache konprann jan yo fonn nan lavi ak vivasyonmoùn rejyon yo, epi kijan chèchè natif-natal nou yo rive dekouvri fenomèn lengwistik epi ba yo non lòt rès nou-menm yo ta dwe chache dekouvri tou. Paske nou pral vin konnen epi fin alèz avèk tout fasad lang kreyòl nou an, li pral pi fasil pou nou dijere konsèp desantralizasyon ki mande respè ak valorizasyon tout detay ak patikilarite chak dyalèk nou yo pote nan pwòp djakout lengwistik pa yo. 

Nan sans sa a, AA pral ka ede nou voye je pi fon sou tout dyalèk lang kreyòl pa nou an pote nan kòtòf li. Sou menm woulib la toujou, nou pral vin reyalize kijan zèv Serge Fuertes yo deja trase chimen an pou nou deja, sitou nan jan zèv la rive lote tout senk gran dyalèk nou yo.

Nou sot obsève dyalèk yo se varyete nan aksan, nan kadans, ritm fraz, ak pwononsyasyon kèk mo vokabilè lokal, ki soti nan rejyon kote lòt Ayisyen parèy nou ap viv andedan peyi a. Men yo tout se menm lang kreyòl ayisyen an yo pale. Yon Ayisyen gen dwa soti nan tèt anbouchi Rivyè Masak nan Depatman Nòdès, epi li desann al koze ak yon lòt Ayisyen nan kwen Lèziwa nan Depatman Grandans. Yon jennonm ki vle soti Mòl Sennikola nan Depatman Nòdwès gen dwa desann Ansapit nan Depatman Sidès al file yon jennfi nan zòn sa a. Se san traka yonn ap konprann lòt. Yonn pa pe gen pyès pwoblèm pou li konprann lòt la, se kreyòl pale kreyòl konprann nètalkole. Yon fenomèn sosyolengwistik zèv Serge Fuertes yo ensiste sou li, mwen-menm tou mwen remake li nan lokalite kote mwen pase yo, se kozman tout moùn nan bouk, santrevil, ak gwo vil toupatou nan peyi a konn pale dyalèk Mastèbrenn nan, apa pwòp dyalèk nan rejyon kote yo abite yo. Se nan founi je gade epi mete zòrèy an tronpèt pandan jou mache nan mitan yon mache lokal kote machann ak pratik ap fè machanday pou yon moùn suiv kijan diferan dyalèk lang kreyòl la ap kalonnen, epi kijan dyalèk Mastèbrenn ap fè antresoti nan tranzaksyon yo. Sa, semèvèy kilti ak lengwistik!

Si Repiblik Ayiti gen lang kreyòl ayisyen ki pote 5 gran dyalèk nan kannkès li, Lafrans li-menm se 7 lòt lang ki diferan yonn ak lòt nèt lengwis yo jwenn sou teritwa Repiblik li a. Sou kote lang franse, peyi Lafrans gen omwen 7 lòt lang ki simaye nan plizyè rejyon. Lang alzasyen, lang bask, lang breton, lang katalan, lang kòsikan, lang oksitan, lèfini lang frankopwovensal se latriye lang franse pale nan plizyè rejyon nan peyi Lafrans. Nan mwa jen 2008, Akademi Fransèz te kwape Palman Franse poutèt palmantè yo te rive bay lang rejyonal sa yo batistè. Grenmezi zansèt nou yo lakay Ayiti, nou pa gen pou nou boule ak pyès traka konsa. AA ka vin ede nou konprann kijan nou ka fasilman vanse ak Kreyòl ak franse kòm lang ofisyèl nou.

AA pral chache konprann pwogram bileng, kijan pwogram sa a mache nan kèk peyi ki sèvi ak li deja, kijan metòd ansèyman sa a ka benefisye tout Ayisyen, fè yo resevwa enstriksyon ni an franse ni an kreyòl. AA pral ankouraje tradiksyon ak adaptasyon anpil zèv konsekan. AA dwe antre nan travay tradiksyon, adaptasyon ak natiralizasyon zèv ekriven ayisyen tankou zèv lòt ekriven lòt peyi, lòt epòk pou ede lang lan twoke kòn ak bèl lide inivèsèl. AA ka voye Ayisyen al fouye zèv gwo mesyedam nan Lafrik, Mwayènoryan, Lazi yo pou yo ka jwenn kichòy pou yo pote bay sèvo Ayisyen ki tèlman swaf kozman pozitif. Nan sans sa a, demach AA yo ka chita nan bay Pri Literè ak lòt kalite dekorasyon pou zèv kreyasyon tankou zèv tradiksyon, adaptasyon ak natiralizasyon. Liv Antenò Fimen tankou De L’égalité des races humaines (1885) ak Les Lettres de Saint Thomas (1910), se ekzanp 2 liv Ayisyen ka tradui, pou jan nannan liv sa yo rete aktyèl. Nou ka tradui zèv Paolo Freire tankou Pedagogy of the Oppressed, san mwen pa dwe bliye pil liv elèv lekòl pou elèv ak anseyan nan domèn pedagoji, aprantisaj, korikouloum ak devlòpman materyèl. Andedan imajinasyon mwen, mwen ap fè vizyon mesyedam nan domèn agrikilti, lamedsin, lasante, jeni, komès, biznis ak maketing ki dwe deja kanpe tennfas pou yo kreye, tradui, adapte, oswa natiralize kozman nan domèn yo a, epitou kijan AA pral bezwen tabli seksyon espesyal ki pou okipe zèv ki soti nan domèn lasyans, teknik ak teknoloji. 

AA ta dwe louvri lebra li bay Mouvman Kreyòl Ayisyen ak Sosyete Koukouy ki ap feraye depi plis pase 46 làne pou vansman kreyòl. Tankou nou te di sa deja, paske AA pral rasanble tout travay ki te gentan fèt, ki ap fèt, epi ki pral fèt sou kreyòl ayisyen, li ap bezwen tabli rapò travay epitou kolabore ak Sosyete Koukouy. Pi rouye pi koupe, apre depase 46 ane sou tèt li, epi sou teren lang kreyòl nou an, Sosyete Koukouy rive antipile anpil eksperyans ak konesans, san nou pa bliye latriye zèv ak rechèch manm enstitisyon literè sa a deja pibliye, yo ka separe avèk AA. Mete sou sa, dwe gen pakèt lòt grenn endividi ak gwoup ki ap travay pou vansman lang lan, AA pral bezwen soutni relasyon travay epi kolabore ak yo tou. AA pa pral valorize zèv literè sèlman.

Yon fwa AA fin tanmen bay lesepase pou zèv kreyòl tout kalite, nan tout domèn, nan tout konesans, diferans ant kreyòl rèk ak kreyòl swa pral tabli firamezi. Mo rèk ak mo swa pa gen yon prèlyèm diferans devan lengwistik, atout moùn ki sèvi ak mo swa kwè abitid pale li pi evolye, pi akseptab pase pa moùn ki sèvi ak mo rèk. Nou pa pe gen tan chita twòp jodi a sou fenomèn sa a; tansèlman, kite nou di sosyolengwistik etidye kijan moùn sèvi ak lang pou yo afiche konpòtman sosyal. AA ka gide kreyolofòn sou kisa yo dwe ekri, lè yo devan dilèm mo rèk ak mo swa. Pètèt, lè kreyòl ayisyen fin antre nan tout kwen lekòl ayisyen tout bon vre, kote tout elèv pral aprann manman lide tankou fonoloji, mòfoloji, leksik, pragmatik ak semantik, yo pral vin pi maton nan jan mo yo sonnen, apresa yo ka tou bandonen anpil prejije yo genyen jodi asou mo rèk ak mo swa. Eseye fè detwa ti ekzèsis sa yo, ki sou mo rèk ak mo swa mwen konn tande nan bouch kèk kreyolofòn: 

Rèk      /  Swa

chabon/ charbon:              Vann mwen yon sak chabon / charbon, madanm.  

dezè     / deuzeù:                     Randevou kase pou dezè / deuzeù apremidi.

elatriye / eksetera:               Nègès la achte fig, mango, zaboka elatriye / eksetera.

           fanm/ fi:                                 Mesye a vini ak yon fanm / fi nan fèt la. 

latriye / plizyè:                         Jak gen latriye / plizyè liv sou lengwistik lakay li. 

panyen / panye:           Dam nan gen yon panyen / panye anba bra li.              

tigason / tigarson:                Tigason / tigarson sa a pa manke dezagreyab.

Kilès nan mo yo ou chwazi pou rèk, oswa pou swa? Al diskite repons ou yo avèk fanmi oswa zanmi ou. ASUIV